शारदेय नवरात्रोत्सव : शक्तीची आराधना, संस्कृतीचा जागर आणि स्त्रीशक्तीचा गौरव!

संघर्षनामा वृत्तसेवा । श्रीगोंदा

दि .११ ऑक्टोबर २०२६

 संपादकीय  

नऊ दिवस भक्तीचे, नऊ रात्री शक्तीच्या जागराच्या; परंपरेच्या जतनासोबत स्त्रीसन्मान, सामाजिक एकोपा आणि विवेकाचा संकल्प करण्याचा उत्सव म्हणजे शारदेय नवरात्र!

भारतीय संस्कृती ही श्रद्धा, भक्ती, अध्यात्म, परंपरा आणि मानवतेच्या उदात्त मूल्यांनी समृद्ध झालेली संस्कृती आहे. या संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना केवळ धार्मिक महत्त्व नाही, तर ते समाजाला एकत्र आणणारे, नात्यांमध्ये प्रेम वृद्धिंगत करणारे आणि जीवनाला सकारात्मक दिशा देणारे सांस्कृतिक सोहळे आहेत. अशाच पवित्र आणि चैतन्यमय उत्सवांमध्ये शारदेय नवरात्रोत्सवाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शक्तीची उपासना, अधर्मावर धर्माचा विजय, अन्यायाविरुद्ध संघर्ष आणि स्त्रीशक्तीचा गौरव यांचा संदेश देणारा हा उत्सव भारतीय जनमानसात श्रद्धेचे विशेष स्थान राखून आहे.

शारदेय नवरात्र म्हणजे केवळ देवीच्या मूर्तीची पूजा, उपवास, आरती आणि गरबा-दांडियाचा आनंद नव्हे; तर आपल्या अंतरंगातील सुप्त शक्ती जागृत करण्याची, वाईट प्रवृत्तींवर विजय मिळवण्याची आणि समाजातील अंधकार दूर करून सद्भावनेचा प्रकाश निर्माण करण्याची प्रेरणा देणारा उत्सव आहे.

 नवरात्रोत्सवाचा इतिहास आणि पौराणिक महत्त्व :-

नवरात्र या शब्दाचा अर्थ नऊ रात्री असा होतो. हिंदू धर्मपरंपरेनुसार वर्षभरात चैत्र आणि आश्विन महिन्यांतील नवरात्रांना विशेष महत्त्व आहे. आश्विन महिन्यात साजरे होणारे नवरात्र हे शारदेय नवरात्र म्हणून ओळखले जाते. पावसाळ्यानंतर निसर्गात होणारे परिवर्तन, शरद ऋतूचे आगमन आणि धार्मिक उत्साहाची उधळण यामुळे या उत्सवाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

हिंदू धर्मग्रंथांतील देवीमाहात्म्य आणि दुर्गासप्तशतीच्या कथेनुसार, महिषासुर या बलाढ्य असुराने देवतांना त्रस्त केले होते. त्याच्या अत्याचारांपासून सृष्टीचे रक्षण करण्यासाठी देवतांच्या तेजातून आदिशक्ती दुर्गेचे प्राकट्य झाले. देवीने महिषासुराशी नऊ दिवस युद्ध करून दहाव्या दिवशी त्याचा वध केला, अशी पौराणिक मान्यता आहे. या विजयाचे प्रतीक म्हणून नवरात्र आणि त्यानंतर विजयादशमी साजरी केली जाते.

या कथेमागील व्यापक संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. अहंकार, अन्याय, दुष्ट प्रवृत्ती आणि अमानवी वृत्ती कितीही शक्तिशाली असल्या, तरी सत्य, धैर्य आणि सदाचार यांच्या बळावर त्यांच्यावर विजय मिळवता येतो. महिषासुर हा केवळ पौराणिक पात्र नसून मानवी मनातील अहंकार, लोभ, क्रौर्य आणि अन्यायाच्या प्रवृत्तींचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येतो. त्यामुळे नवरात्र हा बाह्य उत्सवाबरोबरच अंतर्मनाच्या शुद्धीकरणाचाही काळ आहे.

 आदिशक्तीच्या उपासनेतून मिळते जीवनाला दिशा :-हिंदू धर्मपरंपरेत देवीला सृष्टीची आदिशक्ती, जगज्जननी आणि विश्वाच्या पालन-पोषणाचे प्रतीक मानले जाते. दुर्गा, भवानी, अंबाबाई, तुळजाभवानी, रेणुकामाता, सप्तशृंगी देवी आणि जगदंबा अशा विविध रूपांत देवीची आराधना केली जाते. महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात देवीभक्तीला विशेष स्थान आहे.

नवरात्रातील नऊ दिवस देवीच्या विविध स्वरूपांची पूजा करण्याची परंपरा आहे. अनेक ठिकाणी शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री या नवदुर्गांच्या रूपांची आराधना केली जाते. प्रादेशिक परंपरा आणि कुलाचारानुसार पूजेच्या पद्धतींमध्ये काही फरक आढळतात.

देवीच्या प्रत्येक रूपातून जीवनासाठी वेगवेगळी प्रेरणा मिळते. धैर्य, तपश्चर्या, संयम, मातृत्व, करुणा, संकटांचा सामना करण्याची क्षमता आणि आत्मविश्वास ही या उपासनेतून अधोरेखित होणारी मूल्ये आहेत.

देवीसमोर नतमस्तक होताना केवळ सुख, समृद्धी आणि यशाची मागणी करण्याऐवजी संकटांना सामोरे जाण्याचे धैर्य, विवेकाने निर्णय घेण्याची बुद्धी आणि दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होण्याची संवेदनशीलता मागणेही तितकेच आवश्यक आहे. कारण खरी भक्ती माणसाला अधिक नम्र, संवेदनशील आणि कर्तव्यदक्ष बनवते.

 घटस्थापना ते विजयादशमी : श्रद्धा आणि परंपरेचा मंगल प्रवास :-

शारदेय नवरात्रोत्सवाची सुरुवात आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापनेने होते. घराघरांत, मंदिरांत आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये विधिपूर्वक घटस्थापना करून देवीचे आवाहन केले जाते. घट, कलश, धान्य पेरणे, अखंड नंदादीप, फुलांची सजावट आणि दररोजची आरती या परंपरांमधून भक्तिभावाचे वातावरण निर्माण होते.

महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांमध्ये नवरात्रात कुलदेवतेची विशेष पूजा केली जाते. काही घरांमध्ये नऊ दिवस उपवास, नामस्मरण, पोथीवाचन, दुर्गासप्तशतीचे पठण आणि भजन-कीर्तन केले जाते. अष्टमी किंवा नवमीला होमहवन, कन्यापूजन अथवा महानैवेद्य करण्याची परंपराही अनेक ठिकाणी आहे. दसऱ्याच्या दिवशी शस्त्रपूजन, आपट्याची पाने देऊन शुभेच्छा देणे आणि नवीन कार्याचा शुभारंभ करणे अशा प्रथा प्रचलित आहेत.

या प्रत्येक परंपरेमागे श्रद्धा आणि शुभत्वाची भावना आहे. मात्र परंपरा पाळताना तिच्यामागील मूल्ये समजून घेणे आवश्यक आहे. विधी किती केले यापेक्षा ते करताना मनात किती श्रद्धा, आचरणात किती शुद्धता आणि व्यवहारात किती माणुसकी आहे, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.

 नवरात्राचे नियम आणि नियमावली : - शिस्तीतून साधना, संयमातून समाधान

नवरात्रोत्सवात अनेक भक्त नऊ दिवस उपवास किंवा व्रत करतात. काही जण फलाहार करतात, तर काही जण एकवेळ भोजन, सात्त्विक आहार अथवा आपल्या कुलाचारानुसार धार्मिक नियमांचे पालन करतात. काही भाविक कांदा-लसूण वर्ज्य करतात, तर काही जण मौन, जप, ध्यान आणि पारायण यांसारख्या साधनांना प्राधान्य देतात.

मात्र या नियमांचे स्वरूप सर्वांसाठी सारखे नसते. कुटुंबपरंपरा, प्रादेशिक रूढी, धार्मिक श्रद्धा आणि वैयक्तिक प्रकृती यांनुसार त्यात फरक असू शकतो. त्यामुळे कोणतीही एक पद्धत सर्वांवर बंधनकारक असल्याप्रमाणे मांडणे योग्य नाही.

नवरात्राचे पालन करताना काही बाबी विशेषत्वाने लक्षात घ्याव्यात.

१. स्वच्छता आणि पावित्र्य : पूजास्थळ, घटस्थापनेची जागा आणि घर स्वच्छ ठेवावे. धार्मिक विधी श्रद्धेने आणि शक्य तितक्या शिस्तबद्ध पद्धतीने करावेत.

२. सात्त्विक आहार आणि संयम : व्रत करताना आपल्या प्रकृतीनुसार आहार घ्यावा. उपवास म्हणजे शरीराला त्रास देणे नव्हे; तर आहार, विचार आणि वर्तनात संयम राखणे होय.

३. मनाची शुद्धता : राग, द्वेष, मत्सर, अहंकार आणि कटुता यांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करावा. दुसऱ्याचा अपमान करून केलेली पूजा भक्तीच्या मूळ भावनेशी विसंगत ठरते.

४. जप, ध्यान आणि नामस्मरण : दररोज काही वेळ देवीचे नामस्मरण, स्तोत्रपठण, ध्यान किंवा चिंतनासाठी राखून ठेवावा. त्यामुळे मन एकाग्र होण्यास मदत मिळते.

५. सामाजिक जबाबदारी : धार्मिक उत्सव साजरा करताना परिसरातील स्वच्छता, वाहतुकीची शिस्त, सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण आणि नागरिकांच्या सोयींचा विचार करावा.

६. पर्यावरणपूरक उत्सव : प्लास्टिकचा अनावश्यक वापर टाळावा, कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावावी, ध्वनिप्रदूषणावर नियंत्रण ठेवावे आणि शक्य तिथे पर्यावरणपूरक सजावट करावी.

७. आरोग्याची काळजी : उपवास करताना शरीराला आवश्यक पोषण आणि पाणी मिळेल याची काळजी घ्यावी. मधुमेह, रक्तदाब किंवा इतर आजार असलेल्या व्यक्तींनी उपवासाचे स्वरूप ठरवताना डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

नियम हे भक्तीला दिशा देण्यासाठी असतात; भीती निर्माण करण्यासाठी नव्हेत. श्रद्धा आणि विवेक यांचा समतोल राखला, तर नवरात्राची साधना अधिक अर्थपूर्ण ठरते.

 स्त्रीशक्तीचा गौरव : देवीच्या पूजेबरोबर स्त्रीचा सन्मानही हवा! :-नवरात्रोत्सवाचा सर्वांत महत्त्वाचा सामाजिक संदेश म्हणजे स्त्रीशक्तीचा गौरव. भारतीय संस्कृतीने स्त्रीला शक्ती, ज्ञान, समृद्धी आणि करुणेचे प्रतीक मानले आहे. सरस्वती ज्ञानाचे, लक्ष्मी समृद्धीचे आणि दुर्गा सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. या देवींच्या आराधनेतून स्त्रीच्या विविध गुणांचा गौरव व्यक्त होतो.

मात्र येथे एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो—नऊ दिवस देवीची मनोभावे पूजा करणारा समाज वर्षातील उर्वरित दिवस स्त्रीचा सन्मान कितपत जपतो?

जर मुलींच्या शिक्षणाकडे दुर्लक्ष होत असेल, महिलांवर अत्याचार होत असतील, स्त्रीभ्रूणहत्येसारख्या अमानवी कृत्यांना थारा मिळत असेल किंवा महिलांना समान संधी नाकारल्या जात असतील, तर देवीभक्तीच्या मूल्यांवर आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे.

खरी शक्तीपूजा म्हणजे मुलीला शिक्षणाची संधी देणे, महिलांना सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देणे, त्यांच्या कर्तृत्वाला प्रोत्साहन देणे आणि घरापासून समाजापर्यंत त्यांना समान सन्मान देणे होय.

आई, बहीण, मुलगी, पत्नी, शिक्षिका, शेतकरी, उद्योजिका, अधिकारी आणि समाजसेविका अशा विविध भूमिका निभावणाऱ्या महिलांच्या कर्तृत्वाची दखल घेणे हा नवरात्रोत्सवाच्या संदेशाचा व्यावहारिक आविष्कार ठरला पाहिजे.

देवीच्या चरणी फुले वाहणाऱ्या हातांनीच घरातील स्त्रीच्या स्वप्नांना बळ द्यावे. मंदिरात स्त्रीशक्तीचा जयघोष करणाऱ्या समाजानेच प्रत्यक्ष जीवनात महिलांच्या सन्मानासाठी उभे राहावे. हाच नवरात्रोत्सवाचा खरा सामाजिक अर्थ आहे.

 गरबा, दांडिया आणि सांस्कृतिक आनंदोत्सव :-नवरात्र म्हटले की डोळ्यांसमोर उभे राहते ते रंगीबेरंगी वातावरण, आकर्षक रोषणाई, देवीची सजावट, ढोल-ताशांचा निनाद, गरबा, दांडिया, भजन, कीर्तन आणि भक्तिमय आरती! नऊ दिवस चालणारा हा आनंदोत्सव समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणतो.

गुजरातमध्ये गरबा आणि दांडियाला विशेष लोकप्रियता लाभली आहे. महाराष्ट्रातही सार्वजनिक मंडळे, महिला मंडळे, युवक संघटना आणि विविध सामाजिक संस्थांकडून नवरात्रोत्सवाचे आयोजन केले जाते. अनेक ठिकाणी देवीच्या दर्शनासाठी भाविकांची गर्दी होते. पारंपरिक वेशभूषा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, संगीत, नृत्य आणि सामूहिक आरती यांमधून उत्सवाचे चैतन्य अनुभवायला मिळते.

या आनंदोत्सवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे सामूहिक सहभाग. विविध जाती, धर्म, भाषा आणि सामाजिक स्तरांतील लोक एकत्र येऊन उत्सवाचा आनंद घेतात. अशा उपक्रमांमुळे सामाजिक सलोखा वाढण्यास आणि स्थानिक कलाकारांना व्यासपीठ मिळण्यास मदत होते.

मात्र आनंदोत्सव साजरा करताना मर्यादांचे भान राखणे आवश्यक आहे. ध्वनिक्षेपकांच्या आवाजामुळे ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, रुग्ण आणि विद्यार्थ्यांना त्रास होणार नाही याची दक्षता घ्यावी. वाहतुकीत अडथळे निर्माण होऊ देऊ नयेत. महिला आणि मुलांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे. कार्यक्रमाच्या ठिकाणी अग्निसुरक्षा, गर्दीचे व्यवस्थापन आणि आपत्कालीन मदतीची व्यवस्था असावी.

उत्सवाचा आनंद इतरांच्या गैरसोयीचे कारण बनता कामा नये. भक्तीचा उत्साह आणि सामाजिक शिस्त यांची सांगड घातली, तरच नवरात्रोत्सव खऱ्या अर्थाने मंगलमय होईल.

 भक्तीबरोबर सामाजिक बांधिलकीचाही जागर :-आजच्या बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत नवरात्रोत्सवाला केवळ धार्मिक कार्यक्रमांच्या चौकटीत मर्यादित न ठेवता त्याला समाजप्रबोधनाची जोड देणे गरजेचे आहे. देवीची आराधना करताना समाजातील वंचित, गरजू आणि दुर्बल घटकांपर्यंत मदतीचा हात पोहोचला पाहिजे.

नवरात्र मंडळांनी रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी, मुलींच्या शिक्षणासाठी मदत, महिला सक्षमीकरणावरील व्याख्याने, व्यसनमुक्ती अभियान, स्वच्छता मोहीम आणि वृक्षारोपण यांसारखे उपक्रम राबवावेत. गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्य देणे, निराधार व्यक्तींना मदत करणे आणि वृद्धांची काळजी घेणे अशा कार्यांतून उत्सवाला सेवाभावाची जोड देता येईल.

देवीसमोर अर्पण केलेला नैवेद्य आणि प्रसाद भक्तिभावाचे प्रतीक आहेत; परंतु भुकेल्या माणसाला अन्न देणे, निराश व्यक्तीला आधार देणे आणि संकटात सापडलेल्या कुटुंबाला मदत करणे हीदेखील मानवतेची पूजा आहे.

धार्मिक उत्सवामुळे समाजात बंधुभाव वाढत असेल, तर तो उत्सव अधिक अर्थपूर्ण ठरतो. उत्सवाच्या खर्चातून समाजोपयोगी कामांना हातभार लागला, तर भक्तीचे रूपांतर प्रत्यक्ष सेवेत होऊ शकते.

 अंधश्रद्धेपेक्षा श्रद्धा आणि विवेकाचा स्वीकार :-भारतीय धार्मिक परंपरेत श्रद्धेला महत्त्व आहे. मात्र श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांतील फरक ओळखणेही तितकेच आवश्यक आहे. नवरात्रासारख्या पवित्र उत्सवात भक्ती, साधना आणि धार्मिक आचारांचे पालन करताना विवेकाची साथ असावी.

भीती दाखवून लोकांकडून पैसे उकळणे, चमत्कारांच्या नावाखाली फसवणूक करणे, महिलांचा किंवा दुर्बल व्यक्तींचा गैरफायदा घेणे आणि धार्मिक भावनांचा स्वार्थासाठी वापर करणे या गोष्टींना समाजाने विरोध केला पाहिजे.

धार्मिक परंपरांचा आदर राखतानाच शिक्षण, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांनाही महत्त्व दिले पाहिजे. परंपरा जतन करणे म्हणजे विचार थांबवणे नव्हे; तर परंपरेतील चांगली मूल्ये समजून घेऊन ती काळानुरूप अधिक समृद्ध करणे होय.

 नवरात्राचा खरा संदेश : मनातील दुर्गुणांवर विजय मिळवूया!

आज जगासमोर हिंसा, द्वेष, सामाजिक असमानता, पर्यावरणाचा ऱ्हास, व्यसनाधीनता आणि कौटुंबिक तणाव यांसारखी अनेक आव्हाने आहेत. अशा काळात नवरात्राचा संदेश अधिक व्यापक स्वरूपात समजून घेण्याची गरज आहे.

आपल्या मनातील रागावर संयमाचा, द्वेषावर प्रेमाचा, अहंकारावर नम्रतेचा, अन्यायावर न्यायाचा आणि निराशेवर आशेचा विजय मिळवणे हीच अंतर्मनातील दुर्गापूजा आहे.

समाजातील दुर्बल घटकांना बळ देणे, महिलांच्या सन्मानाचे रक्षण करणे, निसर्गाचे संवर्धन करणे आणि प्रत्येक व्यक्तीशी माणुसकीने वागणे हीच शक्तीच्या उपासनेची खरी फलश्रुती आहे.

नवरात्राचे नऊ दिवस संपतील, देवीच्या मंदिरांतील रोषणाई कमी होईल, गरबा-दांडियाचा गजर थांबेल आणि उत्सवाचे मंडप उतरतील; पण या उत्सवातून मिळालेली प्रेरणा आपल्या आचरणात कायम राहिली पाहिजे. कारण उत्सवाची खरी ओळख त्याच्या भव्यतेत नसून त्यातून निर्माण होणाऱ्या सकारात्मक परिवर्तनात असते.

           चौकट

✍️ संपादकीय निष्कर्ष

शारदेय नवरात्रोत्सव हा भारतीय संस्कृतीचा तेजस्वी वारसा, श्रद्धेचा मंगल सोहळा आणि स्त्रीशक्तीच्या गौरवाचा प्रेरणादायी उत्सव आहे. या उत्सवातून भक्तीची ऊर्जा, परंपरेचे भान, सामाजिक एकात्मतेची भावना आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा मिळते.

मात्र या सर्व मूल्यांचा खरा सन्मान तेव्हाच होईल, जेव्हा देवीच्या मंदिरातील पूजेसोबत समाजातील प्रत्येक स्त्रीचा सन्मान जपला जाईल; धार्मिक विधींसोबत मानवतेची सेवा केली जाईल; आनंदोत्सवासोबत सामाजिक शिस्त पाळली जाईल आणि श्रद्धेसोबत विवेकाची कास धरली जाईल.

नवरात्र म्हणजे शक्तीची उपासना, संस्कृतीचे संवर्धन, स्त्रीसन्मानाचा संकल्प आणि मानवतेच्या विजयाचा उत्सव!

चला, या शारदेय नवरात्रोत्सवात आदिशक्तीचा जागर करताना आपल्या मनातील चांगुलपणा जागृत करूया. अन्याय, अज्ञान, व्यसन, भेदभाव आणि अमानवी प्रवृत्तींच्या महिषासुराचा नाश करण्यासाठी एकजुटीने प्रयत्न करूया. स्त्रीसन्मान, सामाजिक समता, पर्यावरण संवर्धन आणि बंधुभाव यांची ज्योत प्रत्येक घरात आणि प्रत्येक मनात प्रज्वलित करूया.

आई जगदंबेच्या चरणी एकच प्रार्थना -सर्वांना सद्बुद्धी, संकटांचा सामना करण्याचे सामर्थ्य, कुटुंबात सुख-समृद्धी, समाजात शांतता आणि राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी कार्य करण्याची प्रेरणा लाभो!

 जय माता दी! जय जगदंब!