मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकता आणि आजची वस्तुस्थिती

संघर्षनामा वृत्तसेवा । श्रीगोंदा

दि . २३ ऑगस्ट २०२६

प्रतिनिधी,

निरोगी शरीरात निरोगी मन वसते असे आपण नेहमी म्हणतो; मात्र प्रत्यक्ष जीवनात शारीरिक आरोग्याला जितके महत्त्व दिले जाते, तितके मानसिक आरोग्याला दिले जात नाही. आजच्या धावपळीच्या, स्पर्धात्मक आणि तणावपूर्ण जीवनशैलीमध्ये मानसिक आरोग्य हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय बनला आहे. शिक्षणाचा ताण, नोकरीची स्पर्धा, आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक समस्या, नातेसंबंधांतील तणाव, एकटेपणा आणि सोशल मीडियाचा वाढता वापर यामुळे अनेकांच्या मनावर ताण निर्माण होत आहे.

मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ मानसिक आजार नसणे नव्हे. व्यक्तीला आपल्या भावना समजून घेता येणे, तणावाचा सामना करता येणे, योग्य निर्णय घेता येणे, इतरांशी चांगले संबंध ठेवता येणे आणि दैनंदिन जीवनातील जबाबदाऱ्या प्रभावीपणे पार पाडता येणे, हेही मानसिक आरोग्याचे महत्त्वाचे भाग आहेत. WHO देखील मानसिक आरोग्याला व्यक्तीच्या कल्याणासाठी आणि जीवनातील ताणांना सामोरे जाण्याच्या क्षमतेसाठी मूलभूत मानते.

आजची वस्तुस्थिती :-आज मानसिक आरोग्याच्या समस्या जगभर मोठ्या प्रमाणावर आढळत आहेत. WHO च्या 2025 च्या अहवालानुसार जगभरातील एक अब्जाहून अधिक लोक मानसिक आरोग्याशी संबंधित स्थितींसोबत जगत आहेत, तरीही मोठ्या प्रमाणावर लोकांना आवश्यक ती मानसिक आरोग्य सेवा मिळत नाही. मानसिक आरोग्याच्या समस्या अपंगत्वाचे महत्त्वाचे कारण बनत आहेत आणि उपचार, मनुष्यबळ व आर्थिक गुंतवणुकीमध्ये अजूनही मोठी तफावत आहे.

भारताची परिस्थितीही चिंताजनक आहे. भारताच्या National Mental Health Survey 2015-16 नुसार, सर्व वयोगटांमध्ये मानसिक आजारांची सध्याची व्याप्ती सुमारे 10.6% होती. विविध मानसिक विकारांसाठी उपचारातील तफावत सुमारे 70% ते 92% इतकी आढळली. याचा अर्थ अनेक व्यक्तींना मानसिक त्रास असूनही त्यांच्यापर्यंत योग्य उपचार किंवा मदत पोहोचत नाही.

भारतामध्ये मानसिक आरोग्याच्या सेवांपर्यंत पोहोचण्याची समस्या, प्रशिक्षित मनुष्यबळाची कमतरता, ग्रामीण भागातील सेवांची उपलब्धता आणि मानसिक आजारांशी संबंधित सामाजिक कलंक ही महत्त्वाची आव्हाने आहेत. भारतात मानसिक आरोग्याला धोरणात्मक आणि कायदेशीर आधार देण्यासाठी Mental Health Policy 2014 आणि Mental Healthcare Act 2017 यांसारखी पावले उचलली गेली आहेत; तरीही सेवा सर्वांपर्यंत पोहोचवण्याचे आव्हान कायम आहे.

मानसिक आरोग्य बिघडण्याची प्रमुख कारणे :-आजच्या जीवनात मानसिक तणावाची अनेक कारणे आहेत. विद्यार्थ्यांमध्ये परीक्षा, गुण, प्रवेश, करिअर आणि पालकांच्या अपेक्षांचा दबाव दिसतो. तरुणांमध्ये रोजगार, आर्थिक स्वावलंबन, नातेसंबंध आणि भविष्याची चिंता असते. नोकरदार व्यक्तींना कामाचा ताण, वेळेची कमतरता, स्पर्धा आणि काम-जीवनातील असमतोल यांचा सामना करावा लागतो.

कौटुंबिक वाद, घटस्फोट, प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू, आर्थिक नुकसान, आजारपण, सामाजिक एकटेपणा, छळ किंवा हिंसा यांसारख्या अनुभवांचाही मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. मानसिक आरोग्यावर वैयक्तिक घटकांसोबत सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचाही प्रभाव पडतो.

सोशल मीडिया आणि मानसिक आरोग्य :-डिजिटल युगात सोशल मीडिया हा आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. सोशल मीडियामुळे संवाद आणि माहितीची देवाणघेवाण सोपी झाली असली तरी त्याचा अतिरेक मानसिक आरोग्यासाठी आव्हानात्मक ठरू शकतो.

इतरांच्या जीवनातील चांगले क्षण पाहून स्वतःची तुलना करणे, सतत परफेक्ट दिसण्याचा प्रयत्न करणे, नकारात्मक प्रतिक्रिया किंवा ऑनलाइन छळाचा सामना करणे यामुळे असमाधान, चिंता आणि न्यूनगंड वाढू शकतो. म्हणून सोशल मीडियाचा वापर मर्यादित ठेवणे आणि आभासी जगाची वास्तविक जीवनाशी तुलना न करणे आवश्यक आहे.

मानसिक ताणाची लक्षणे ओळखणे :-मानसिक आरोग्याबाबत जागरूकतेचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे लक्षणे वेळेवर ओळखणे. सतत उदास राहणे, अतिचिंता करणे, चिडचिड वाढणे, झोपेच्या सवयींमध्ये बदल होणे, भूक बदलणे, सतत थकवा जाणवणे, एकाग्रता कमी होणे, आवडत्या गोष्टींमध्ये रस न राहणे किंवा इतरांपासून दूर राहण्याची इच्छा होणे यांसारख्या बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये.

प्रत्येक व्यक्तीमध्ये लक्षणे वेगवेगळी असू शकतात. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला पाहून स्वतःहून निदान करण्याऐवजी तिच्याशी संवाद साधणे आणि गरज असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.

मानसिक आरोग्याबाबत असलेला सामाजिक कलंक :-मानसिक आरोग्याच्या समस्यांपुढील सर्वांत मोठ्या अडथळ्यांपैकी एक म्हणजे सामाजिक कलंक. मानसिक त्रास म्हणजे कमजोरी लोक काय म्हणतील?हे सगळे मनाचे खेळ आहेत अशा गैरसमजांमुळे अनेक व्यक्ती मदत घेण्यास घाबरतात.

ही मानसिकता बदलणे आवश्यक आहे. शारीरिक आजारासाठी डॉक्टरांकडे जाणे जसे स्वाभाविक आहे, तसेच मानसिक आरोग्याच्या समस्यांसाठी समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घेणेही स्वाभाविक मानले पाहिजे.

कुटुंबाची भूमिका :-मानसिक आरोग्य चांगले ठेवण्यात कुटुंबाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. घरातील व्यक्ती शांत झाली, तिच्या वागण्यात बदल झाला किंवा ती सतत चिंताग्रस्त दिसत असेल तर तिच्यावर टीका करण्याऐवजी तिच्याशी प्रेमाने संवाद साधला पाहिजे.

तुला काय वाटत आहे?, तुला माझ्याशी बोलायचे आहे का?मी तुझ्यासाठी काय करू शकतो?अशा साध्या प्रश्नांमधूनही व्यक्तीला आधार मिळू शकतो.

कुटुंबात संवाद, विश्वास आणि सुरक्षिततेचे वातावरण असेल तर मानसिक समस्या लवकर ओळखणे आणि मदत मिळवणे सोपे होते.

विद्यार्थी आणि तरुणांचे मानसिक आरोग्य :-विद्यार्थी आणि तरुण हे आजच्या समाजातील महत्त्वाचे घटक आहेत. शिक्षणातील स्पर्धा, परीक्षांचे दडपण, करिअरची अनिश्चितता आणि सोशल मीडियामुळे निर्माण होणारी तुलना यांचा त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्यावर परिणाम होऊ शकतो.

शैक्षणिक यश महत्त्वाचे आहे; परंतु विद्यार्थ्याचे मानसिक स्वास्थ्य त्याहून अधिक महत्त्वाचे आहे. अपयश आले म्हणजे जीवन संपत नाही. अपयशातून शिकून पुन्हा प्रयत्न करता येतो, हा सकारात्मक दृष्टिकोन विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करणे गरजेचे आहे.

मानसिक आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी उपाय :-मानसिक आरोग्य टिकवण्यासाठी दैनंदिन जीवनात काही चांगल्या सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे.

पुरेशी झोप घेणे, संतुलित आहार घेणे, नियमित व्यायाम करणे, ध्यान किंवा श्वसनाचे व्यायाम करणे, निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवणे आणि आवडते छंद जोपासणे यामुळे मनाला सकारात्मक आधार मिळू शकतो.

त्याचबरोबर मित्र, कुटुंबीय किंवा विश्वासू व्यक्तींशी संवाद साधणे महत्त्वाचे आहे. भावना मनात साठवून ठेवण्याऐवजी त्या योग्य व्यक्तीसमोर व्यक्त करणे आवश्यक आहे.

मदत मागणे ही कमजोरी नाही :-मानसिक आरोग्याबाबत समाजात रुजवण्यासारखा सर्वांत महत्त्वाचा संदेश म्हणजे -मदत मागणे ही कमजोरी नसून धैर्य आहे.

जर मानसिक त्रास दीर्घकाळ टिकत असेल किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम करत असेल, तर योग्य आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घेणे आवश्यक आहे. मानसिक आरोग्याच्या अनेक समस्या प्रभावीपणे हाताळता आणि उपचार करता येतात.

समाजाची आणि शासनाची जबाबदारी :-मानसिक आरोग्याची जबाबदारी केवळ व्यक्तीची नाही. कुटुंब, शाळा, महाविद्यालये, कार्यस्थळे, आरोग्य व्यवस्था, सामाजिक संस्था आणि शासन यांनी एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक आहे.

शाळांमध्ये समुपदेशन सुविधा, मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती कार्यक्रम आणि विद्यार्थ्यांसाठी सुरक्षित संवादाचे वातावरण निर्माण केले पाहिजे. ग्रामीण आणि दुर्गम भागांमध्येही मानसिक आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे.

मानसिक आरोग्य सेवांमध्ये गुंतवणूक, प्रशिक्षित मनुष्यबळ वाढवणे, प्राथमिक आरोग्य व्यवस्थेशी मानसिक आरोग्य सेवा जोडणे आणि समाजातील कलंक कमी करणे ही काळाची गरज आहे. WHO च्या 2024 Mental Health Atlas नुसार जगभरातील मानसिक आरोग्यावरील सरकारी आरोग्यखर्चाचा मध्यम हिस्सा सुमारे 2% वरच राहिला आहे, त्यामुळे गुंतवणूक वाढवण्याची गरज स्पष्ट होते.

आत्महत्येच्या घटना आणि प्रतिबंध :-मानसिक आरोग्याच्या चर्चेत आत्महत्येचा विषयही गांभीर्याने समजून घेणे आवश्यक आहे. WHO नुसार 2021 मध्ये जगभरात अंदाजे 7.27 लाख लोकांनी आत्महत्या केली आणि 15–29 वयोगटात आत्महत्या हे मृत्यूचे प्रमुख कारणांपैकी एक होते. मानसिक आजारांबरोबरच एकटेपणा, नुकसान, आर्थिक समस्या, हिंसा, नातेसंबंधातील तणाव आणि इतर अनेक घटक आत्महत्येच्या धोक्याशी संबंधित असू शकतात.

म्हणून संकटात असलेल्या व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी तिचे म्हणणे ऐकणे, तिला एकटे न सोडणे आणि तातडीने योग्य व्यावसायिक मदत मिळवून देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

आजची गरज — जागरूकता, स्वीकार आणि कृती

आज मानसिक आरोग्याबाबत चर्चा वाढत आहे, सोशल मीडिया आणि जनजागृती मोहिमांमुळे लोक अधिक मोकळेपणाने बोलू लागले आहेत आणि मानसिक आरोग्य सेवांमध्येही काही सकारात्मक बदल होत आहेत. तरीही उपचारातील मोठी तफावत, तज्ज्ञांची कमतरता आणि सामाजिक कलंक यांसारखी आव्हाने अजूनही मोठी आहेत.

म्हणून केवळ मानसिक आरोग्याबद्दल बोलूया एवढे पुरेसे नाही; तर ओळखूया, समजून घेऊया, स्वीकारूया आणि योग्य वेळी मदत घेऊया ही कृतीची दिशा स्वीकारली पाहिजे.

निष्कर्ष : -मानसिक आरोग्य हा प्रत्येकाच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. निरोगी मनामुळे व्यक्तीला स्वतःचे जीवन अधिक सकारात्मकपणे जगता येते, नातेसंबंध टिकवता येतात आणि अडचणींना सामोरे जाण्याची क्षमता वाढते.

आजची वस्तुस्थिती आपल्याला स्पष्टपणे सांगते की मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. मानसिक त्रास असलेल्या व्यक्तीकडे सहानुभूतीने पाहणे, गैरसमज दूर करणे, संवाद वाढवणे आणि आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांची मदत घेणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.

मनातील वेदना लपवू नका; बोला, व्यक्त व्हा आणि मदत घ्या.

मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे ही कमजोरी नाही, तर स्वतःवर केलेले प्रेम आहे.

मन जपा, मन समजा — मानसिक आरोग्याला प्राधान्य द्या.