बेरोजगारीची समस्या : आजचे वास्तव आणि उपाय

संघर्षनामा वृत्तसेवा । श्रीगोंदा

दि . २१ ऑगस्ट २०२६

प्रतिनिधी,

काम करण्याची इच्छा आणि क्षमता असूनही योग्य रोजगाराची संधी न मिळणे ही परिस्थिती म्हणजे बेरोजगारी. बेरोजगारी ही केवळ व्यक्तीची आर्थिक समस्या नसून तिचा परिणाम कुटुंब, समाज आणि संपूर्ण देशाच्या विकासावर होतो. आज शिक्षणाचे प्रमाण वाढले आहे, तंत्रज्ञानाचा विस्तार झाला आहे आणि नवीन उद्योग-व्यवसायांच्या संधी निर्माण होत आहेत; तरीही मोठ्या संख्येने तरुणांना त्यांच्या शिक्षणाला आणि कौशल्याला अनुरूप रोजगार मिळत नाही.

विशेषतः तरुणांमध्ये शिक्षण पूर्ण झाले, पण नोकरी कुठे?हा प्रश्न गंभीर बनत आहे. काही जणांना नोकरी मिळते, पण ती त्यांच्या शिक्षणाच्या किंवा कौशल्याच्या अनुरूप नसते. काहींना कमी पगारावर काम करावे लागते, तर काही जण नोकरीच्या शोधात अनेक वर्षे घालवतात. त्यामुळे बेरोजगारीचा विचार करताना केवळ नोकरी आहे की नाही एवढाच विचार न करता रोजगाराची गुणवत्ता, उत्पन्न, कौशल्य आणि कामाची सुरक्षितता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

बेरोजगारी म्हणजे काय?

एखाद्या व्यक्तीकडे काम करण्याची इच्छा, क्षमता आणि काम करण्यासाठी उपलब्ध वेळ असूनही तिला योग्य काम मिळत नसेल तर त्या स्थितीला बेरोजगारी म्हणतात.

बेरोजगारीचे विविध प्रकार आहेत. काही व्यक्ती पूर्णपणे बेरोजगार असतात, तर काहींना त्यांच्या क्षमतेपेक्षा कमी काम मिळते. ग्रामीण भागात काही वेळा वर्षातील काही महिन्यांतच काम मिळते; उर्वरित काळात रोजगार उपलब्ध नसतो. याला हंगामी बेरोजगारी म्हणता येते.

आजच्या काळात शिक्षित बेरोजगारी हीदेखील महत्त्वाची समस्या आहे. पदवी, पदव्युत्तर शिक्षण किंवा व्यावसायिक शिक्षण घेतल्यानंतरही अनेक तरुणांना अपेक्षित रोजगार मिळत नाही.

आजचे वास्तव :-

आजच्या भारतात बेरोजगारीचा प्रश्न विशेषतः तरुणांसाठी महत्त्वाचा आहे. रोजगाराच्या संधी उपलब्ध असल्या तरी त्या प्रत्येक व्यक्तीच्या शिक्षण, कौशल्य, अनुभव आणि अपेक्षांशी जुळतातच असे नाही.

अनेक तरुण पदवी घेतल्यानंतर सरकारी नोकरीच्या तयारीकडे वळतात. सरकारी नोकऱ्यांमध्ये स्थैर्य, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि चांगल्या सुविधा मिळण्याची अपेक्षा असल्याने स्पर्धा मोठी असते. परिणामी काही तरुण अनेक वर्षे परीक्षा देत राहतात आणि इतर रोजगाराच्या संधींकडे दुर्लक्ष करतात.

दुसरीकडे खासगी क्षेत्रात अनेक संधी असल्या तरी काही ठिकाणी कमी पगार, कामाचा जास्त ताण, अस्थिर रोजगार आणि अनुभवाची मागणी यामुळे नव्या उमेदवारांसमोर अडचणी निर्माण होतात.

म्हणून आजची समस्या फक्त नोकऱ्या नाहीतअशी नसून योग्य कौशल्याला योग्य आणि सन्मानजनक रोजगार मिळत नाही अशीही आहे.

बेरोजगारीची प्रमुख कारणे :-

१. शिक्षण आणि रोजगारातील अंतर

आपल्या शिक्षणपद्धतीत पदवी मिळवण्यावर अधिक भर असतो; मात्र प्रत्यक्ष कामासाठी आवश्यक कौशल्यांवर तुलनेने कमी भर दिला जातो.

कंपन्यांना संवादकौशल्य, संगणकज्ञान, तांत्रिक कौशल्य, समस्या सोडवण्याची क्षमता, टीमवर्क आणि व्यावहारिक अनुभव असलेले कर्मचारी हवे असतात. त्यामुळे शिक्षण + कौशल्य + अनुभव या तिन्हींचा समन्वय आवश्यक आहे.

२. कौशल्याचा अभाव :-

आजच्या बदलत्या तंत्रज्ञानाच्या युगात अनेक नोकऱ्यांचे स्वरूप बदलत आहे. संगणक, डिजिटल तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ऑटोमेशन आणि ऑनलाइन व्यवसायामुळे नवीन कौशल्यांची गरज निर्माण झाली आहे.

ज्यांच्याकडे आधुनिक कौशल्ये नाहीत त्यांना रोजगाराच्या स्पर्धेत अडचणी येऊ शकतात.

३. सरकारी नोकरीवर अतिनिर्भरता :-

सरकारी नोकरीला स्थैर्य आणि सुरक्षितता असल्यामुळे अनेक तरुणांचे एकमेव लक्ष्य सरकारी नोकरी असते.

सरकारी नोकऱ्या मर्यादित असताना अर्जदारांची संख्या मोठी असते. त्यामुळे अनेक तरुण वर्षानुवर्षे परीक्षांची तयारी करतात आणि त्याच काळात उपलब्ध असलेल्या इतर रोजगाराच्या संधी गमावतात.

सरकारी नोकरीचे महत्त्व नाकारता येत नाही; मात्र एकाच पर्यायावर अवलंबून राहणे टाळून कौशल्याधारित रोजगार, व्यवसाय आणि खासगी क्षेत्रातील संधींचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

४. लोकसंख्या आणि रोजगारनिर्मिती :-

मोठी तरुण लोकसंख्या ही भारतासाठी मोठी ताकद आहे. मात्र या तरुणांना पुरेशा प्रमाणात रोजगार मिळाला नाही तर तीच ताकद बेरोजगारीचे आव्हान बनू शकते.

दरवर्षी रोजगाराच्या बाजारात मोठ्या संख्येने नवीन तरुण येतात. त्यामुळे त्यांच्या कौशल्याला अनुरूप नवीन रोजगारनिर्मिती करणे आवश्यक आहे.

५. ग्रामीण भागातील रोजगाराच्या मर्यादा :-

ग्रामीण भागात शेतीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबित्व आहे. शेतीमध्ये वर्षभर समान प्रमाणात रोजगार उपलब्ध नसतो.

यामुळे ग्रामीण युवक शहरांकडे स्थलांतर करतात. परिणामी शहरांमध्ये रोजगारासाठी स्पर्धा वाढते आणि ग्रामीण भागातही कुशल मनुष्यबळ कमी होण्याची समस्या निर्माण होऊ शकते.

६. अनुभवाची अट :-अनेक नोकऱ्यांसाठी अनुभव मागितला जातो. पण नवीन पदवीधराला अनुभव मिळवण्यासाठी पहिली संधीच मिळत नसेल तर हा प्रश्न निर्माण होतो.

यासाठी internship, apprenticeship, on-the-job training आणि entry-level jobs वाढवणे आवश्यक आहे.

बेरोजगारीचे परिणाम :-१. आर्थिक परिणाम :-बेरोजगार व्यक्तीचे उत्पन्न कमी किंवा शून्य असल्यामुळे तिच्या कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होतो. घरखर्च, शिक्षण, आरोग्य आणि इतर गरजा पूर्ण करणे कठीण होऊ शकते.

दीर्घकाळ बेरोजगारी राहिल्यास बचत कमी होते आणि कर्जाचा भार वाढू शकतो.

२. मानसिक परिणाम :-नोकरी न मिळाल्यामुळे तरुणांमध्ये निराशा, अस्वस्थता, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि भविष्याबद्दल चिंता निर्माण होऊ शकते.

माझ्या शिक्षणाचा उपयोग काय? किंवा माझे भविष्य काय? असे प्रश्न अनेक तरुणांच्या मनात निर्माण होतात.

म्हणून बेरोजगारी ही केवळ आर्थिक समस्या नसून मानसिक आणि सामाजिक समस्याही आहे.

३. कौशल्याची झीज :-

दीर्घकाळ रोजगार न मिळाल्यास व्यक्तीला मिळालेले ज्ञान आणि कौशल्य प्रत्यक्ष वापरात न आल्यामुळे कालांतराने त्याची उपयुक्तता कमी होऊ शकते.

त्यामुळे बेरोजगार तरुणांनी रोजगार शोधतानाच आपले कौशल्य सतत अद्ययावत ठेवणे आवश्यक आहे.

४. स्थलांतर :-रोजगाराच्या शोधात ग्रामीण भागातील तरुण शहरांकडे स्थलांतर करतात. त्यामुळे शहरांमध्ये लोकसंख्येचा दबाव वाढतो.

घरभाडे, वाहतूक, महागाई आणि राहणीमानाचा खर्च वाढल्यामुळे मिळणारे उत्पन्न आणि खर्च यामध्ये असमतोल निर्माण होऊ शकतो.

५. सामाजिक परिणाम :-दीर्घकाळ बेरोजगारी राहिल्यास सामाजिक असंतोष, आर्थिक विषमता आणि कुटुंबातील तणाव वाढू शकतो.

म्हणून रोजगारनिर्मिती ही केवळ आर्थिक विकासाची नव्हे तर सामाजिक स्थैर्याचीही गरज आहे.

बेरोजगारीवर उपाय :-१. कौशल्याधारित शिक्षण :-शिक्षणासोबत व्यावहारिक कौशल्यांना महत्त्व दिले पाहिजे. :-संगणक, डिजिटल मार्केटिंग, अकाउंटिंग, ग्राफिक डिझाइन, इलेक्ट्रिकल कामे, मोबाईल रिपेअरिंग, आरोग्यसेवा, पर्यटन, शेतीतंत्रज्ञान आणि विविध तांत्रिक क्षेत्रांमध्ये कौशल्य प्रशिक्षण उपलब्ध करून दिले पाहिजे.

२. व्यावसायिक शिक्षणाला प्रोत्साहन

प्रत्येक विद्यार्थ्याने केवळ पारंपरिक पदवीकडेच पाहण्याची गरज नाही. व्यावसायिक आणि तांत्रिक शिक्षणातूनही चांगल्या रोजगाराच्या संधी मिळू शकतात.

कौशल्याला प्रतिष्ठा आणि कामाला सन्मान ही मानसिकता समाजात निर्माण झाली पाहिजे.

३. स्वयंरोजगार आणि उद्योजकतेला प्रोत्साहन :-प्रत्येक व्यक्तीने नोकरीच करावी असे नाही. काही व्यक्ती स्वतःचा व्यवसाय उभारून इतरांनाही रोजगार देऊ शकतात.

लघुउद्योग, घरगुती व्यवसाय, शेतीपूरक उद्योग, ऑनलाइन व्यवसाय, सेवा व्यवसाय आणि स्थानिक उत्पादनांना प्रोत्साहन दिल्यास रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होऊ शकतात.

४. ग्रामीण उद्योगांचा विकास :-गावागावात रोजगार निर्माण करण्यासाठी शेतीपूरक व्यवसाय वाढवणे गरजेचे आहे.

दुग्धव्यवसाय, अन्नप्रक्रिया, हस्तकला, कुक्कुटपालन, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक उत्पादनांचे ब्रँडिंग यांना बाजारपेठ उपलब्ध करून दिल्यास ग्रामीण रोजगार वाढू शकतो.

५. उद्योग आणि गुंतवणूक वाढवणे :-नवीन उद्योग उभे राहिल्यास थेट तसेच अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होतो.

सरकारने पायाभूत सुविधा, उद्योगांसाठी अनुकूल वातावरण, कौशल्य प्रशिक्षण आणि स्थानिक पातळीवर व्यवसायाला मदत करणाऱ्या व्यवस्था मजबूत करणे आवश्यक आहे.

६. Apprenticeship आणि Internship वाढवणे

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर थेट मोठ्या पगाराची नोकरी मिळणे प्रत्येकासाठी शक्य नसते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या काळातच प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळणे आवश्यक आहे.

Internship आणि apprenticeship मुळे तरुणांना कामाचे वातावरण, शिस्त, ग्राहकांशी संवाद आणि व्यावसायिक कौशल्य शिकता येते.

७. डिजिटल रोजगाराच्या संधी

आज इंटरनेटमुळे घरातूनही विविध प्रकारची कामे करता येतात. Freelancing, online services, content creation, digital marketing, customer support आणि e-commerce यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये संधी उपलब्ध होत आहेत.

मात्र डिजिटल रोजगारासाठी कौशल्य, विश्वासार्ह प्लॅटफॉर्म आणि ऑनलाइन सुरक्षिततेचे ज्ञान आवश्यक आहे.

८. महिलांसाठी रोजगाराच्या संधी

महिलांना रोजगार आणि व्यवसायाच्या समान संधी मिळाल्यास कुटुंबाचे उत्पन्न वाढते आणि महिलांचे आर्थिक स्वावलंबन वाढते.

महिलांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण, सुरक्षित कार्यस्थळे, लवचिक कामाच्या संधी, डिजिटल शिक्षण आणि उद्योजकतेला प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे.

तरुणांनी स्वतः काय करावे?

बेरोजगारीची समस्या सोडवण्याची संपूर्ण जबाबदारी सरकारवर टाकणे योग्य नाही. सरकार, उद्योग, शिक्षणसंस्था आणि तरुण—सर्वांनी मिळून प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

तरुणांनी:स्वतःच्या आवडी आणि क्षमतेचा अभ्यास करावा.

एकापेक्षा अधिक कौशल्ये शिकावीत.

संगणक आणि डिजिटल कौशल्ये विकसित करावीत.

संवादकौशल्य आणि इंग्रजीसह इतर भाषांचे ज्ञान वाढवावे.

Resume आणि interview skills सुधाराव्यात.

Internship आणि apprenticeship च्या संधी शोधाव्यात.

सरकारी नोकरीसोबत खासगी क्षेत्र आणि स्वयंरोजगाराचाही विचार करावा.

सतत नवीन ज्ञान आणि कौशल्य शिकत राहावे.

नोकरी शोधणारा होण्याबरोबरच काम निर्माण करणारा

 होण्याचा विचारही तरुणांनी केला पाहिजे.

आजच्या काळातील महत्त्वाचा प्रश्न : रोजगार की गुणवत्तापूर्ण रोजगार? :-आज रोजगाराच्या आकडेवारीपेक्षा रोजगाराची गुणवत्ताही महत्त्वाची आहे.

एखाद्या व्यक्तीला काम मिळाले, पण त्याला अत्यंत कमी उत्पन्न, असुरक्षित कामाचे वातावरण किंवा त्याच्या कौशल्यापेक्षा खूपच कमी दर्जाचे काम मिळाले, तर त्या व्यक्तीची आर्थिक प्रगती मर्यादित राहू शकते.

त्यामुळे भविष्यातील रोजगार धोरणामध्ये योग्य वेतन, सामाजिक सुरक्षा, कौशल्यविकास, कामाचे सुरक्षित वातावरण आणि करिअरची प्रगती यांनाही महत्त्व दिले पाहिजे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि बेरोजगारी :-कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि ऑटोमेशनमुळे रोजगाराच्या जगात मोठे बदल होत आहेत. काही पारंपरिक कामे कमी होण्याची शक्यता आहे, तर त्याच वेळी नवीन प्रकारच्या नोकऱ्याही निर्माण होत आहेत.

म्हणून तंत्रज्ञानाला केवळ बेरोजगारीचे कारण म्हणून न पाहता नवीन कौशल्य शिकण्याची संधी म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.

भविष्यात तंत्रज्ञान विरुद्ध माणूस अशी स्पर्धा करण्याऐवजी तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करणारा कुशल माणूस अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे.

सरकारची भूमिका :-सरकारने रोजगारनिर्मितीसाठी उद्योग, पायाभूत सुविधा, कौशल्यविकास, उद्योजकता आणि शिक्षण यामध्ये समन्वय साधणे आवश्यक आहे.

रोजगाराच्या योजनांची माहिती शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचणे, प्रशिक्षणानंतर प्रत्यक्ष रोजगाराशी जोडणी करणे आणि तरुणांना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी योग्य मार्गदर्शन देणे महत्त्वाचे आहे.

केवळ प्रशिक्षण देण्यापेक्षा प्रशिक्षण → कौशल्य → रोजगार/व्यवसाय अशी पूर्ण साखळी तयार होणे गरजेचे आहे.

                   - : निष्कर्ष :-

बेरोजगारी ही आजच्या समाजासमोरील गंभीर समस्या आहे; परंतु ती अशक्य समस्या नाही. योग्य नियोजन, कौशल्याधारित शिक्षण, उद्योगवाढ, स्वयंरोजगार, ग्रामीण विकास आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर यामुळे रोजगाराच्या मोठ्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

आजच्या तरुणांना केवळ पदवीची नव्हे, तर कौशल्याची, अनुभवाची आणि बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्याची गरज आहे. सरकारने संधी निर्माण कराव्यात, शिक्षणसंस्थांनी रोजगाराभिमुख शिक्षण द्यावे, उद्योगांनी प्रशिक्षणाच्या संधी वाढवाव्यात आणि तरुणांनी स्वतःला सतत विकसित करत राहावे.

बेरोजगारी कमी करण्याचा मार्ग फक्त नोकऱ्या वाढवणे एवढाच नाही; तर शिक्षण, कौशल्य, उद्योग, उद्योजकता आणि गुणवत्तापूर्ण रोजगार यांना एकत्र जोडणे हा त्याचा दीर्घकालीन उपाय आहे.

शेवटी एवढेच म्हणता येईल तरुणांच्या हाताला काम आणि मनाला आत्मविश्वास मिळाला, तर देशाच्या विकासाला नवी दिशा मिळेल. बेरोजगारीवर मात करण्यासाठी संधीची वाट पाहू नका; कौशल्य मिळवा, संधी निर्माण करा आणि इतरांसाठीही रोजगाराचे दरवाजे उघडा.

सक्षम तरुण → सक्षम कुटुंब → सक्षम समाज → सक्षम भारत हीच बेरोजगारीमुक्त आणि विकसित भारताची खरी दिशा आहे..