तरुणांमधील नैराश्य : एक गंभीर सामाजिक समस्या

संघर्षनामा वृत्तसेवा । श्रीगोंदा

दि . २ सप्टेंबर २०२६

श्रद्धा उल्हारे यांजकडून,

आजचा तरुण हा देशाच्या विकासाचा आधारस्तंभ मानला जातो. त्याच्याकडे ऊर्जा, कल्पकता, स्वप्ने आणि काहीतरी वेगळे करून दाखवण्याची क्षमता असते. मात्र, याच तरुण पिढीसमोर आज अनेक मानसिक आणि सामाजिक समस्या उभ्या राहत आहेत. त्यापैकी नैराश्य (Depression) ही एक गंभीर आणि वाढती समस्या आहे. शिक्षणाचा ताण, करिअरची चिंता, बेरोजगारी, कौटुंबिक अपेक्षा, नातेसंबंधातील समस्या, सोशल मीडियाचा प्रभाव, आर्थिक अडचणी आणि स्वतःची इतरांशी तुलना यामुळे अनेक तरुण मानसिकदृष्ट्या खचताना दिसतात.

नैराश्य म्हणजे काय? :-नैराश्य म्हणजे केवळ दुःखी होणे किंवा एखाद्या अपयशामुळे काही दिवस निराश वाटणे नव्हे. काही काळ सतत उदास राहणे, पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस न वाटणे, स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार करणे, झोप व भूक बदलणे, एकाग्रता कमी होणे, सतत थकवा जाणवणे आणि भविष्याबद्दल निराश वाटणे अशी अनेक लक्षणे दीर्घकाळ जाणवत असतील तर त्याकडे गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे.

तरुणांमध्ये नैराश्याची प्रमुख कारणे

१. शैक्षणिक आणि परीक्षेचा ताण :-आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात चांगले गुण मिळवण्याचा दबाव मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. पहिला क्रमांक मिळव, चांगल्या कॉलेजमध्ये प्रवेश घे, चांगली नोकरी मिळव अशा अपेक्षांमुळे अनेक विद्यार्थ्यांवर मानसिक दबाव निर्माण होतो. परीक्षेत अपयश आले किंवा अपेक्षेप्रमाणे गुण मिळाले नाहीत, तर काही तरुण स्वतःला अपयशी समजू लागतात.

२. करिअर आणि रोजगाराची चिंता :-शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर चांगली नोकरी मिळेलच याची खात्री नसते. स्पर्धा, बेरोजगारी आणि भविष्यातील अनिश्चितता यामुळे तरुणांमध्ये चिंता निर्माण होते. आपल्या मित्रांना नोकरी मिळालेली असताना आपण अजूनही संघर्ष करत आहोत, अशी भावना न्यूनगंड आणि नैराश्य वाढवू शकते.

३. सोशल मीडियाचा प्रभाव :-सोशल मीडिया हे माहिती आणि संवादाचे प्रभावी माध्यम आहे; परंतु त्याचा अतिरेक मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकतो. सोशल मीडियावर इतरांचे यश, सुंदर जीवन, महागड्या वस्तू, प्रवास आणि आनंदाचे क्षण पाहून काही तरुण स्वतःच्या आयुष्याशी त्यांची तुलना करू लागतात. प्रत्यक्ष जीवनातील संघर्ष दिसत नसल्यामुळे सगळे आनंदी आहेत, फक्त मीच मागे आहे अशी चुकीची भावना निर्माण होऊ शकते.

४. कौटुंबिक अपेक्षा :-पालक आपल्या मुलांनी आयुष्यात यशस्वी व्हावे अशी अपेक्षा ठेवतात. ही अपेक्षा स्वाभाविक असली तरी ती अति झाली तर तरुणांवर मानसिक दबाव येऊ शकतो. आपल्या आवडीचे क्षेत्र निवडण्याऐवजी कुटुंबाच्या इच्छेनुसार करिअर निवडावे लागल्यास असमाधान निर्माण होऊ शकते.

५. प्रेमसंबंध आणि मैत्रीतील समस्या :-तरुण वयात मैत्री, प्रेमसंबंध आणि भावनिक जिव्हाळ्याला मोठे महत्त्व असते. नातेसंबंध तुटणे, गैरसमज, विश्वासघात, एकटेपणा किंवा मित्रांपासून दूर जाणे यामुळे तरुणांना तीव्र मानसिक त्रास होऊ शकतो.

६. स्वतःबद्दल न्यूनगंड :-मी सुंदर नाही, मी हुशार नाही, माझ्यात काहीच विशेष नाही, माझे इतरांपेक्षा कमी आहे अशा नकारात्मक विचारांमुळे आत्मविश्वास कमी होतो. सतत स्वतःची इतरांशी तुलना करणे नैराश्याला कारणीभूत ठरू शकते.

नैराश्याची लक्षणे :-तरुणांमध्ये नैराश्याची लक्षणे नेहमीच स्पष्ट दिसतील असे नाही. काही जण शांत होतात, तर काही जण चिडचिडे किंवा आक्रमक होतात.

सामान्य लक्षणांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो: -

- सतत उदास किंवा निराश वाटणे.

- पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस कमी होणे.

- मित्र आणि कुटुंबापासून दूर राहणे.

- झोपेच्या वेळेत मोठा बदल होणे.

- भूक कमी किंवा जास्त होणे.

- सतत थकवा जाणवणे.

- अभ्यास किंवा कामात लक्ष न लागणे.

- स्वतःला कमी लेखणे.

- भविष्यासंबंधी सतत नकारात्मक विचार करणे.

- वारंवार चिडचिड होणे.

- माझ्यामुळे सगळ्यांना त्रास होतो अशा प्रकारचे विचार येणे.

अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करता विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे आणि आवश्यक असल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणे महत्त्वाचे आहे.

नैराश्याचा परिणाम :-नैराश्याचा परिणाम केवळ व्यक्तीच्या मनावर होत नाही, तर तिच्या शिक्षणावर, करिअरवर, नातेसंबंधांवर आणि दैनंदिन जीवनावरही होतो. अभ्यासात लक्ष न लागणे, काम करण्याची इच्छा कमी होणे, सामाजिक संबंध तुटणे आणि आत्मविश्वास कमी होणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात.

गंभीर अवस्थेत व्यक्तीला स्वतःच्या अस्तित्वाबद्दल नकारात्मक विचार येऊ शकतात. त्यामुळे अशा विचारांना “फक्त लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न” म्हणून दुर्लक्षित करू नये. अशा वेळी व्यक्तीला एकटे न सोडता तातडीने विश्वासू व्यक्ती, मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ किंवा आपत्कालीन मदतीशी संपर्क साधणे आवश्यक आहे.

नैराश्यावर उपाय :-नैराश्यावर मात करणे शक्य आहे. त्यासाठी सर्वप्रथम मानसिक आरोग्याबद्दल खुलेपणाने बोलण्याची गरज आहे.

१. संवाद साधणे :-मनातील भावना दडपून ठेवण्याऐवजी पालक, मित्र, शिक्षक किंवा विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे आवश्यक आहे. मला त्रास होत आहे असे सांगणे ही कमजोरी नसून मदत स्वीकारण्याची ताकद आहे.

२. तज्ज्ञांची मदत घेणे :-नैराश्याची लक्षणे दीर्घकाळ टिकत असतील किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घ्यावी. योग्य समुपदेशन आणि उपचारांमुळे अनेक व्यक्तींना सुधारणा होऊ शकते.

३. नियमित दिनचर्या :-योग्य झोप, संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, सूर्यप्रकाशात वेळ घालवणे आणि दैनंदिन कामांची शिस्त यांचा मानसिक आरोग्यास फायदा होतो.

४. सोशल मीडियाचा संतुलित वापर :-सोशल मीडिया पूर्णपणे टाळणे आवश्यक नाही; परंतु त्याचा अतिरेक टाळणे गरजेचे आहे. सोशल मीडियावरील प्रत्येक व्यक्तीचे आयुष्य परिपूर्ण नसते, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

५. छंद आणि सकारात्मक उपक्रम :-वाचन, संगीत, चित्रकला, लेखन, खेळ, नृत्य, प्रवास किंवा इतर आवडीचे उपक्रम मानसिक ताण कमी करण्यास मदत करू शकतात.

६. अपयशाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन :-अपयश म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही. ते अनुभवातून शिकण्याची संधी असू शकते. एका परीक्षेतील गुण किंवा एका नोकरीतील अपयशावर संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्य ठरवता कामा नये.

कुटुंब आणि समाजाची भूमिका :-तरुणांच्या मानसिक आरोग्यासाठी कुटुंबाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. मुलांनी समस्या सांगितल्यावर त्यांना लगेच दोष देण्याऐवजी त्यांचे म्हणणे शांतपणे ऐकले पाहिजे. आमच्या काळात आम्हीही हे सहन केले असे म्हणण्यापेक्षा तुला काय वाटते आहे, ते मला सांग असे विचारणे अधिक उपयुक्त ठरते.

शाळा आणि महाविद्यालयांनीही समुपदेशन व्यवस्था मजबूत करणे, मानसिक आरोग्याबाबत जागृती कार्यक्रम आयोजित करणे आणि विद्यार्थ्यांना सुरक्षित वातावरण देणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष :-तरुणांमधील नैराश्य ही केवळ वैयक्तिक समस्या नसून ती कुटुंब, शिक्षणव्यवस्था आणि संपूर्ण समाजाशी संबंधित समस्या आहे. तरुणांनी स्वतःच्या भावनांना समजून घेणे, मदत मागण्यास संकोच न करणे आणि आपल्या मानसिक आरोग्याला शारीरिक आरोग्याइतकेच महत्त्व देणे आवश्यक आहे.

प्रत्येक तरुणाच्या आयुष्यात चढ-उतार येतात. अपयश, ताण, दुःख किंवा संघर्ष हे आयुष्याचा भाग आहेत; पण त्या काळात व्यक्तीने एकटे पडू नये. बोलणे म्हणजे कमजोरी नाही आणि मदत मागणे म्हणजे हार नाही.

आपण तरुणांच्या गुणांइतकेच त्यांच्या भावनांनाही महत्त्व दिले, त्यांना ऐकून घेतले आणि गरज पडल्यास योग्य मदत उपलब्ध करून दिली, तर नैराश्याशी लढणाऱ्या अनेक तरुणांना नव्याने आशेची दिशा मिळू शकते.